Dam the Rivers, Damn the People

‘Dam the Rivers, Damn the People. Development and Resistence in Amazonian Brazil’ was de titel van het boek waarmee de schrijfster Barbara J. Cummings in 1990 aandacht vroeg voor de bouw van enorme waterkrachtcentrales in het Amazonegebied en de daaruit voortvloeiende vernietiging van mens en natuur.

‘Dam the Rivers, Damn the People’ gaat over twee van de meest getroffen gebieden, de rivier Xingu in de deelstaat Pará en Balbina in de deelstaat Amazonas. Beide spelen ook een rol in de wetenschappelijke loopbaan van de Amerikaanse professor Philip Fearnside. Hij wist al in 1975 – en was daarmee naar eigen zeggen de eerste – van de plannen voor de Belo Monte Dam in de benedenloop van de Xingu, een zijrivier van de Amazone, vertelde hij in februari 2016 in een interview met Sarah Bardeen van International Rivers: “Ik had een kaart die liet zien welk gebied onder water moest worden gezet… Maar het was tijdens de dictatuur, dus niemand kon iets zeggen of doen.” Fearnside liet het onderwerp noodgedwongen rusten, tot tien jaar later bij de bouw van de Balbina Dam, niet ver van zijn woonplaats Manaus.

De Balbina Dam werd tussen 1985 en 1989 gebouwd en zette bijna 3.000 vierkante kilometer bos onder water. Miljoenen bomen verdronken en werden, rottend in het water, een bron van broeikasgassen, van CO2 en methaan. Het project veroorzaakte een immense, bewust georganiseerde ecologische ramp en beroofde op grote schaal inheemse volken, met name Waimiri-Atroari, van hun land. De dictatuur was voorbij en Philip Fearnside zweeg niet langer. Hij besloot tot een groot onderzoek naar de gevolgen van dit enorm dure en controversiële project. Zijn eerste publicatie over de uitstoot van broeikasgassen door de bouw van waterkrachtcentrales verscheen in 1995. Fearnside toonde hierin aan dat de emissies door de Balbina Dam hoger waren dan die van een elektriciteitscentrale die draait op fossiele brandstoffen. De waterkrachtindustrie was, zacht uitgedrukt, niet blij met het rapport. Er volgden in de loop der jaren vele pogingen, ook vanuit de Braziliaanse overheid, om het werk van Fearnside te dwarsbomen. Het mocht niet baten. De wetenschapper ging door en werd voor zijn werk regelmatig onderscheiden.

Oktober 1996 zag ik voor het eerst de ecologische verwoesting die de bouw van een stuwdam in het Amazonegebied kan aanrichten. En de gevolgen ervan op het sociaal-culturele leven ter plaatse:

Ik ben met een busje vanuit Manaus op weg naar het noorden, naar de deelstaat Roraima. De weg naar Boa Vista, hoofdstad van Roraima, doorsnijdt het reservaat van de Waimiri-Atroari en er zijn problemen tussen de indianen en een in het gebied werkzame mijnmaatschappij. Een dag eerder zijn er nog auto’s met stenen bekogeld. Links en rechts van de weg is water, levenloos. Boomstronken steken zwart verrot omhoog, als staken die van binnenuit dwars door de aardkorst zijn geslagen. Het troosteloze landschap, waarin zelfs geen vogel zich laat zien, dankt zijn doodsheid aan de Balbina Dam, op 146 kilometer van Manaus gebouwd in de Uatamárivier.

Ten behoeve van de dam werd een stuwmeer gecreëerd dat een enorm groot gebied onder water heeft gezet. Juist dat gebied was bedekt met regenwoud dat, in tegenstelling tot de lager gelegen vloedbossen, niet geschikt was om onder water te staan. Door het rottingsproces kwamen er grote hoeveelheden methaan vrij en trad er verzuring op. Het gevolg was een ecologische ramp waarvan met name de Waimiri-Atroari het slachtoffer werden.

Meer dan twintig jaar na mijn eerste confrontatie met de Balbina Dam oogt het gebied nog even desolaat en roept de oude, apocalyptische profetie van Bob Dylans ‘A Hard Rain’s A-Gonna Fall’ uit 1962 op: I’ve stepped in the middle of seven sad forests.

In Comunidade Rumo Certo in de gemeente Presidente Figueiredo (107 kilometer van Manaus) gebruikt de bevolking motorboten en kano’s om hun familie en het gemeentehuis te bezoeken op de eilanden die zijn ontstaan in het stuwmeer van de Balbina waterkrachtcentrale. Bij ongewone droogte verdwijnen de eilanden. Families zoals die van pastor Anestor Farias Anstall raken daardoor geïsoleerd en moeten meer dan vier uur over een stoffige, moeilijk begaanbare weg lopen om dat te doorbreken. Uit: Expositie ‘Amazônia | Os Extremos’ – ‘Amazônia | De Extremen’ | Amazônia Real, Manaus.

Professor ‘cool’

Ik ontmoette Philip Fearnside voor het eerst in 2013. Ik was veldproducer voor de aflevering over Manaus van het IKON TV-programma ‘Paul Rosenmöller en de strijd van Latijns-Amerika’. Philip Fearnside, onderzoeker bij het Nationale Instituut voor Amazone Onderzoek INPA in Manaus, is een van de meest gepubliceerde wetenschappers over duurzame ontwikkeling én een van de belangrijkste experts in de wereld op het gebied van klimaatverandering. Hij stond onderaan de brug, op de westoever van de Negrorivier, toen hij in maart 2013 voor de IKON-camera zijn verhaal deed. Terwijl hij de vragen van Paul Rosenmöller beantwoordde, begon het te regenen. De wetenschapper ging echter onverstoorbaar door met zijn betoog over de onderwerpen die hem ter harte gaan, ontbossing, klimaatverandering, de impact van waterkrachtdammen, terwijl het water uit zijn enorme snor – zijn ‘beeldmerk’ – droop en hij steeds natter werd. Ik vond de klimaatprofessor ‘cool’ zoals hij daar stond en zich niet van zijn stuk liet brengen.

Philip Martin Fearnside, zoals hij voluit heet, werd geboren in Berkeley in Californië. Op 11-jarige leeftijd verhuisde hij met zijn familie naar Massachusetts. Daar viel hij voor de natuur. Sindsdien loopt hij als ‘duider’ van de gevaren voor ecosystemen altijd ver voor de troepen uit. Zo sprak hij al in 1968 – Fearnside was 21 en ranger in Glacier National Park in Montana – over de mogelijke opwarming van de aarde door de toename in de atmosfeer van CO2.

In zijn werk legt Philip Fearnside grote interesse aan de dag voor de menselijke ‘draagkracht’ in relatie tot de omgeving, het milieu. De term ‘draagkracht’ verwijst hier naar de aantallen waarmee een bevolking kan toenemen voordat de, in beginsel altijd durende, wederzijdse ondersteuning uit balans raakt en het systeem in elkaar klapt.

Begin 2017 ontmoette ik Philip Fearnside weer. We spraken (uiteraard) over de toename in de atmosfeer van CO2 en de opwarming van de aarde en de relatie tussen die twee. Maar, zei hij, het ergste moest nog komen: methaan. Met dank aan (onder andere) de dammen bouwende Braziliaanse overheid.

Philip Fearnside: “Methaan is een van de zaken die veel belangrijker wordt dan het nu al is. Methaan wordt uitgestoten door draslanden en stuwmeren. Brazilië heeft grote plannen voor de bouw van waterkrachtcentrales en dat levert een significante hoeveelheid methaan op. Vooral in het eerste jaar dat het stuwmeer wordt gecreëerd. Dat heeft twee belangrijke oorzaken. Ten eerste wordt het effect van het eerste jaar van de uitstoot niet over een eeuw of zo verspreid, zoals bijvoorbeeld met fossiele brandstoffen gebeurt. Met een dam komt alles meteen eruit – niet alles, maar het merendeel. Dat betekent dat meteen duidelijk is wat het doet met betrekking tot de opwarming van de aarde. Het verbranden van fossiele grondstoffen levert een uitstoot op van bijna helemaal puur CO2. Vergeleken met methaan heeft CO2 een meer ‘milde’ impact op de opwarming van de aarde, die wordt verspreid over ongeveer een eeuw. De impact van methaan is erg intens, maar duurt minder lang. De gemiddelde levensduur van een methaanmolecuul is volgens het laatste ICCP rapport 12,4 jaar, die van CO2 tien keer langer, afhankelijk van het scenario. Dat is één aspect. Dan nummer twee: Methaan is tweehonderd keer krachtiger dan CO2 in het ‘blokkeren’ van de warmtestraling. Het effect is sterker maar het duurt minder lang. Kijken we over een tijdspanne van honderd jaar naar een ton CO2 en een ton methaan, dan is volgens het ICCP rapport een ton methaan 34 keer zo krachtig als een ton CO2. Dat is inclusief de feedbacks tussen het klimaat en de biosfeer, wat de diplomaten er het liefst buiten houden. Als dat laatste niet meetelt, dan is het getal 28 in plaats van 34.

De wereld exporteert de gevolgen van het eigen consumptiepatroon naar de Amazone”

“Verder speelt dat het geen wetenschappelijke kwestie is, of je de vergelijking op basis van honderd of twintig jaar maakt, maar een ethische, politieke kwestie. Wil je voldoen aan het Akkoord van Parijs en de wereldwijde opwarming in de hand houden, dan telt wat er de komende twintig jaar gebeurt, niet de komende honderd jaar. Kijken we naar de komende twintig jaar, inclusief de feedback, dan heeft elke ton methaan een impact van 86 ton CO2. Dat is een enorme hoeveelheid, vergeleken met bijvoorbeeld wat er staat in het Kyoto Protocol dat als conversie het getal 21 hanteert. Dat is dus vier keer meer dan wat mensen zelf uitstoten. En het maakt een enorm verschil voor beslissingen die de Amazone betreffen, zoals de vele Braziliaanse plannen voor de bouw van dammen. Waterkrachtcentrales in de tropen veroorzaken meer methaan-uitstoot dan in andere delen van de wereld. De meeste plannen voor dat soort dammen zijn bestemd voor tropische gebieden. In de rest van de wereld zijn alle daarvoor geschikte plaatsen al gebruikt. De bevolking in bijvoorbeeld Europa zou de impact van het onder water zetten van grote gebieden ook niet accepteren. Dus worden dat soort projecten verplaatst naar gebieden als de Amazone. De grote menselijke impact die dat heeft, voor inheemse volken, voor de lokale bevolking, maar ook in relatie tot ontbossing en de opwarming van de aarde, moet mede het debat bepalen.”

Maar, zeggen opeenvolgende Braziliaanse regeringen, wij willen economische ontwikkeling.
Philip Fearnside: “Dat is iets uit het verleden. Brazilië exporteert veel elektriciteit, in de vorm van electro-intensieve handelswaren. Dat levert in Brazilië zelf heel weinig banen op. De voordelen gaan naar andere landen en de impact is hier. De rest van de wereld exporteert de gevolgen van het eigen consumptiepatroon naar plaatsen als de Amazone. Het is een erg onrechtvaardig systeem in termen van economische ontwikkeling. Natuurlijk heeft Brazilië elektriciteit nodig, ook zonder export zoals nu gebeurt. Er zijn echter zoveel meer mogelijkheden dan dammen bouwen om het energieprobleem in het land op te lossen. Op de eerste plaats leveren dammen geen goedkope elektriciteit. Ze worden gepromoot als de goedkoopste optie. Maar dammen kosten altijd meer dan gedacht op het moment dat de beslissing tot de bouw wordt genomen. Onderzoeken wijzen uit dat dit geen uitzondering is maar zo ongeveer regel, in de hele wereld. Hier in Brazilië bijvoorbeeld kost de Belo Monte Dam* bijna twee keer zoveel als eerst geraamd. En het duurt veel langer om ze te bouwen dan verwacht. Geen goedkope energie dus. Brazilië heeft grotere mogelijkheden dan fossiele of nucleaire brandstoffen of waterkracht. Er is een enorme kustlijn die kan worden gebruikt voor windenergie. Er is een continent vol aardschollen, met watermassa’s onder de aarde. Berekeningen tonen aan dat daar genoeg potentieel aan energie (aard- en bodemwarmte – CCE) is voor heel Brazilië. En er zijn veel mogelijkheden voor zonne-energie. Het noordoosten van Brazilië heeft veel zonlicht en veel niet al teveel gebruikt land, met weinig veeteelt, dat kan worden gebruikt voor zonne-energie. Maar geen van deze mogelijkheden heeft de aandacht die waterkracht heeft. In januari 2016 trok de toenmalige regering zelfs alle regelingen voor hernieuwbare energiebronnen anders dan waterkracht in.”

En dan is er de verspilling van energie.
Philip Fearnside: “Brazilië heeft een grote mogelijkheid om efficiënter met energie om te gaan. Zo wordt 5 procent van alle elektriciteit gebruikt voor elektrische douches en om badwater te verwarmen. Het is een van de weinige landen in de wereld die dat doet. Dat is ongelooflijk inefficiënt. Je kunt water direct verwarmen met de zon, daar is geen elektriciteit bij nodig. Telkens als het een wordt omgezet naar het ander, is er veel verlies. Sinds Brazilië’s plannen voor klimaatverandering in 2008 is het geen officieel beleid iets te doen aan de elektrische douches. Niets hebben ze eraan gedaan. Ze bouwen meer en meer dammen. En dan is er het corruptieschandaal. Inmiddels is het publiekelijk bekend dat de laatste twee presidentsverkiezingen zijn gefinancierd met geld van Belo Monte. Een ander bewijs dat het niet de goedkoopste manier is om elektriciteit te genereren.”

Gaan mensen in relatie tot het klimaat tot hun zinnen komen, of is het al te laat?
Philip Fearnside: “Ik denk dat het gevaarlijk is om te zeggen dat het te laat is. Dat is erg fatalistisch. Maar die tendens is er. Praten over klimaatverandering is ook praten over de problemen van de Amazone. Dan lamenteren mensen: Oh, het woud gaat sterven. Maar, zeggen ze vervolgens, de opwarming van de aarde gaat toch door. En dan doen ze er niets aan en richten zich op iets anders. Aan de andere kant zijn er mensen die te optimistisch blijven en zeggen dat alles maar voor zichzelf moet zorgen, alles is onder controle en er komt gewoon een andere wereld. Een andere wereld? Het is gewoon belangrijk gefocust te blijven op acties.”

*Kijk ook Belo Monte: After the Flood

Banzeiro publiceert de komende maanden van Philip Fearnside een artikelenserie over ‘Waterkracht en opwarming van de aarde’.

Boomstronken steken zwart verrot omhoog, als staken die van binnenuit dwars door de aardkorst zijn geslagen. Foto: Alberto César Araújo | Amazônia Real

Vond je het artikel interessant, boeiend, de moeite waard om te lezen? Zo ja, mogen wij je dan om een kleine gunst vragen?

 

Banzeiro is de rockende golfslag van een boot of kano op de Amazone. Banzeiro is een website die aandacht vraagt voor de Amazone als belangrijk klimaatcontrolecentrum van de wereld. Banzeiro is voor jou als lezer gratis.

In tegenstelling tot veel anderen heeft Banzeiro geen betaalmuur . Wij willen onze informatie zo open mogelijk en voor iedereen beschikbaar houden. De onafhankelijke, onderzoeksjournalistiek van Banzeiro kost echter veel tijd, geld en hard werken om te produceren. Maar we doen het omdat we geloven dat ons perspectief belangrijk is – en omdat het misschien ook jouw perspectief is.

Banzeiro is redactioneel onafhankelijk. Onze berichtgeving is vrij van commerciële vooroordelen en wordt niet beïnvloed door de belangen van derden. Niemand stuurt onze mening. Dit is belangrijk omdat het ons in staat stelt een stem te geven aan de stemlozen, in ons geval de bewoners van de Amazone. Feiten zijn voor ons heilig. Naarmate de toegang tot informatie is toegenomen, is het vermogen om de waarheid te onderscheiden steeds moeilijker geworden. Banzeiro blijft haar lezers van het echte verhaal voorzien, in een tijd waarin feitelijke, eerlijke berichtgeving belangrijker is dan ooit.

Met iDEAL kun je via de beveiligde omgeving van je eigen bank de golfslag van Banzeiro ondersteunen. Dank je.



Doneer € -