Het Amazonegebied zoals dat tegenwoordig bestaat, is het product van een eeuwenlang proces — van het feit dat er altijd mensen hebben gewoond: inheemse volken en anderen. Zij hebben, samen met de natuur, het woud gemaakt tot wat het is.
Het tropisch regenwoud in het Amazonegebied is niet het paradijselijke oerbos dat vooral westerse milieu-activisten er graag in willen zien, om vervolgens vaak naïeve oplossingen aan te dragen die het woud van de dreigende ondergang zouden moeten redden. Dan heb ik het nog niet eens over het populaire geklets over het Braziliaanse regenwoud als “de long van de aarde” en “de massale vernietiging ten behoeve van hamburgergigant McDonald’s” (onlangs zelf opgetekend uit de mond van een vooraanstaand politica).
Het woud produceert ongeveer evenveel zuurstof als het zelf ook weer gebruikt. Dat maakt het Braziliaanse regenwoud overigens niet minder belangrijk als factor van betekenis in de mondiale klimaatbeheersing. En wat betreft de hamburger: aangezien de eigen weidegronden in het Amazonegebied te weinig produceren, is het gebied netto een importeur van rundvlees. Daardoor, en uit angst voor mond- en klauwzeer, is nooit meer dan een onbeduidende hoeveelheid gekookt vlees vanuit deze regenwouden naar de ontwikkelde wereld verscheept — en het is onwaarschijnlijk dat er in het Noorden ooit een enkele Amazone-hamburger is gegeten.
Ook de arrogantie van westerse popsterren als Sting, die wel even zullen komen vertellen hoe het woud en zijn bewoners (de inheemse volken of“indianen”), want van al die anderen hebben deze romantici nooit gehoord) als een soort natuurpark voor de westerse wereld behouden kunnen worden, slaat vaak nergens op en kan tot een gevaarlijk neokolonialisme leiden.
De problemen waarmee het Amazonegebied kampt, bestaan uit een complex samenspel van factoren, waarvan armoede, onderdrukking, het gesubsidieerde landbouwbeleid van de EEG en het consumptiepatroon — met name in het rijke Noorden — niet de minste zijn.
Van dit alles doet de Britse schrijver George Monbiot in zijn boek Amazone. De ondergang van het regenwoud op werkelijk fascinerende wijze verslag — in een mengeling van avonturenboek en ecologische studie. Met de dood bedreigd door grootgrondbezitters en de militaire politie volgt Monbiot het spoor van boeren die in andere delen van Brazilië van hun land zijn verdreven en zo gedwongen zijn zich in het Amazonegebied te vestigen, onder andere als illegale mijnwerker in het gebied van het met totale vernietiging bedreigde Yanomami-volk.
Monbiot onderzoekt, trekt zijn conclusies en toont begrip — niet alleen voor de bedreigde inheemse volken, maar ook voor hen die door armoede en onderdrukking niets anders rest dan hun geluk in het noordoosten van Brazilië te beproeven, met alle desastreuze gevolgen van dien. Hiermee geeft Monbiot overtuigend aan dat het probleem niet alleen ter plaatse dient te worden aangepakt.
Hij maakt in dit boek geheime militaire plannen bekend voor het openen van de noordgrens van de Amazone — een primeur — en hij slaagt erin de route te volgen die het illegaal in indiaanse reservaten gekapte tropisch hardhout aflegt tot aan de detailhandel in West‑Europa.
Monbiot staat ook uitgebreid stil bij de rol van zowel de Amerikaanse als de Europese regeringen bij de ontbossing en komt ten slotte met een aantal belangrijke oplossingen voor een van de grootste ecologische rampen die de mensheid bezig is aan te richten.
Hij beschrijft uitgebreid de beplantingsmethoden van het Kayapó‑volk en ontzenuwt daarmee meteen het sprookje dat het tropisch regenwoud in Brazilië een ongerept oerbos zou zijn. Dat is het dus niet. Het is echter wel een plaats met een nergens anders op aarde geëvenaarde schatkamer van biodiversiteit die absoluut behouden moet blijven.
Monbiot schreef met dit boek een groots en belangwekkend document, waarin wellicht de sleutel verborgen ligt voor de enige levende toekomst die ons nog rest.
Amazone. De ondergang van het regenwoud — door George Monbiot, De Arbeiderspers, ISBN 90 285 3173 8
OOR 12 – 13 juni – 1992
