Wie was Theotônio Ferreira?
In mijn archief vond ik een foto die ik in juni 1997 maakte op de begraafplaats van São Gabriel da Cachoeira. Op de foto staat een graf met de naam Theotônia Ferreira. Volgens de inscriptie was de overledene in 1898 in São Paulo geboren en in 1997 in São Gabriel da Cachoeira gestorven. Helaas mist de foto een deel van de verdere inscriptie. Wie was deze persoon?
São Gabriel da Cachoeira ligt aan de Rio Negro in het noordwesten van de Braziliaanse deelstaat Amazonas. De meerderheid van de bevolking is inheems. Naast het Portugees worden er veel talen gesproken; Nheengatu, Tukano, Baniwa en Yanomami hebben er de status van co-officiële taal.
Ferreira is een veelvoorkomende achternaam in Brazilië, en Theotônio is een traditionele voornaam, vooral bij oudere generaties. Op mijn zoektocht in de context van São Gabriel da Cachoeira brengt de naam Theotônio Ferreira mij echter aanvankelijk naar de inheemse landbouwvereniging Assentamento Agrícola Teotônio Ferreira (AATF). Deze richt zich op duurzame landbouw, bio-economie en sociale ontwikkeling in het Amazonegebied en heeft als doel de inheemse bevolking te versterken via ecologische en economische duurzaamheid (org.br).
In een dissertatie uit 2025 aan de Federale Universiteit van Amazonas (UFAM), getiteld ‘Coivara: Uma prática milenar no manejo agrícola indígena na Associação Agrícola Teotônio Ferreira em São Gabriel da Cachoeira / AM’, onderzoekt Jurandir Farias da Silva – een Tukano uit São Gabriel en afgestudeerd promovendus – hoe de Assentamento Agrícola Teotônio Ferreira traditionele inheemse landbouwkennis combineert met moderne technieken en werktuigen, en welke invloed overmatig gebruik van die werktuigen mogelijk heeft op het ecologisch evenwicht.
Solange Pereira do Nascimento, gepromoveerd op het gebied van Maatschappij en Cultuur in het Amazonegebied, noemt in een onderzoek, getiteld ‘Assentamento Agrícola Teotônio Ferreira em São Gabriel da Cachoeira – AM: caminhos para a sustentabilidade e justiça social’, de naam van de vereniging een “eerbetoon aan Irmão Salesiano Theotônio Ferreira”, een Salesiaanse broeder en landbouwingenieur die als missionaris aan de Rio Negro methoden voor duurzame landbouw en landbeheer onderwees (escavador.com). Opmerkelijk wel. De Salesianen hebben weliswaar historisch gezien een belangrijke rol gespeeld in de educatie en sociale ontwikkeling in het Alto Rio Negro gebied, maar dat ging gepaard met een rigide assimilatiebeleid, catechese en beperkingen op het gebruik van inheemse talen.
Conclusie:
Theotônio Ferreira, de broeder en naamgever van Assentamento Agrícola Teotônio Ferreira en de naam die ik op het graf las, bewijzen niet onomstotelijk dat de begravene de genoemde broeder was, noch dat de inscriptie diens levensdata noemt. Een Salesiaans jaarboek vermeldt echter wel “L. Theotônio Ferreira” bij São Gabriel da Cachoeira, met “+ 1997” (salesianos.org). L staat hier voor leek (laico): een Salesiaan die geen priester is.
Het graf op mijn foto laat een zekere welstand zien, die niet direct associaties oproept met een missionaris, maar dat sluit niet uit dat hier Irmão Theotônio Ferreira begraven ligt. Het kan bijvoorbeeld door familie, medebroeders of anderen zijn bekostigd.
Een mail naar het diocees São Gabriel da Cachoeira geeft hopelijk uitsluitsel.
Bovenstaande laat wel zien dat geschiedschrijving soms erg op zwart-wit denken is gegrondvest. Ja, de geschiedenis van de Salesianen in het bovenstroomgebied van de Alto Rio Negro, wordt terecht veroordeeld. Ik schreef hier eerder over:
De Salesianen arriveerden in 1915. In het kader van een agressief bekeringsproces werden inheemse kinderen uit hun dorpen weggehaald en onder meer in São Gabriel da Cachoeira, drie dagen stroomafwaarts varen, in internaten geplaatst. Spirituele en geneeskundige tradities werden verboden, religieuze voorwerpen als de heilige fluiten van de Tukano, vernietigd of verwijderd. Ook de traditionele gemeenschapshuizen, malocas, die ‘promiscuïteit’ zouden bevorderden, gingen plat. Mensen werden gedwongen in eengezinshutten te wonen. Zo waren de traditionele processen van besluitvorming en culturele opvoeding al verzwakt op het moment dat de missie de catecheet — vaak een stamlid dat elders een opleiding had genoten — in de gemeenschappen introduceerde. Daardoor kreeg deze ‘vrij spel’.
Het religieuze schrikbewind duurde tientallen jaren, tot 1980, toen de Salesianen in Rotterdam, tijdens het vierde Russell-tribunaal, werden aangeklaagd voor het plegen van “etnocide’” Maar voor veel inheemse volken was het te laat. Het leed was geschied: traditionele kennis was uitgewist.
Tegelijkertijd was er dus de Salesiaanse lekenbroeder Theotônio Ferreira die uitgaande van de traditionele beplantingsmethoden van de inheemse volken en in samenwerking met hen een duurzame landbouw stimuleerde.
Koffie met hard gekookt ei
In 1997, kort na het overlijden van Theotônio Ferreira (maar dat wist ik toen niet), reisde ik met twee jonge Tukano van de missiepost bij Pari-Cachoeira aan de Rio Tiquié, vlak voor de Colombiaanse grens, in een kleine open boot naar São Gabriel da Cachoeira. Behalve wat droge crackers hadden we geen eten bij ons. Ook onderweg vonden we niets. Een keer zagen we wat vissers aan de rand van de rivier. Of we batterijen konden ruilen tegen wat visjes? Ik was amper een minuut aan land in het bos, of met duizenden tegelijk vielen de beruchte piums, kleine, donkere bijtvliegjes, me aan. Een dag later, haalde ‘s-morgens vroeg een snelle motorboot ons in. Aan het stuur een Salesiaan die ik eerder in Sao Gabriel in de bisschoppelijke residentie had ontmoet. “Bom dia, Cornell. Trek in een kop koffie?” Ik knikte gretig. “Een hard gekookt ei?” Het is nog altijd het beste ontbijt wat ik in mijn leven heb gegeten.
